Slika sela

Gradac

u Sve o selima

Gradac je naseljeno mesto u Srbiji u opštini Batočina u Šumadijskom okrugu. Prema popisu iz 2011. ima 206 stanovnika (prema popisu iz 2002. bilo je 245 stanovnika).

Ljudi u Gradcu su živeli od najstarijih vremena. Kod Gradca, u pećini ispod Jerininog brda otkriveno je jedno vrlo značajno paleolitsko i neolitsko nalazište. Samo mesto se prvi put pominje u hrisovulji između 1198. i 1199. godine kojom Stefan Nemanja poklanja oblast Lepenicu manastiru Hilandaru.

Nakon pada Srbije pod Osmansku vlast, Gradac se u prvom turskom popisu 1476. pojavljuje pod imenom Gradić ili Gornji Gradić sa 25 — 30 kuća. I u popisu iz 1523. godine ponovo se pominje Gradac, ali ovog puta kao Donji Gradić.

Gradac se nalazi na 176 metara nadmorske visine, na oko 5 km zapadnije od Batočine, 20 km istočno od Kragujevca i oko 115 km južno od Beograda.

Geografija

Položaj i prostranstvo

Teritorija sela Gradac nalazi se u centralnom delu Srbije. Smešteno je u istočnom predelu Šumadije i zahvata slivno područje donjeg toka Lepenice. Nalazi se u zapadnom delu opštinske teritorije Batočine. Deo naselja smešten je na levoj, a deo na desnoj obali Lepenice (pritoke Velike Morave).

Gradac se nalazi na 176 metara nadmorske visine, na 6 km zapadnije od Batočine, 25 km istočno od Kragujevca i 123 km južno od Beograda.[ Kroz Gradac prolazi magistralni put na relaciji Batočina—Kragujevac—Kraljevo—Čačak i železnička pruga Lapovo—Kragujevac—Kraljevo.

Katastarska opština obuhvata 508 hektara. Najveći deo zemljišta koristi se kao oranica, jedan deo je pokriven šumom, a dobar deo je neplodan. Dejstvom raznih faktora stvoreni su raznovrsni tipovi i podtipovi tla na relativno malom prostoru teritorije Gradca. Na njihov razmeštaj veliki uticaj su imali reljef i geološki sastav podloge i klimatske prilike. U depresijama uz tok Lepenice zastupljena su aluvijalna tla, na terasama i nižem pobrđu javljaju se mestimično smonice, dok u višim delovima apsolutno preovlađuju gajnjače.[ U prošlosti područje Gradca je bilo velikim delom pokriveno šumama koje su krčene i pretvarane u plodna oranična područja. Tako su šume danas zamenile poljoprivredne kulture poput kukuruza, pšenice, šećerne repe, suncokreta, vinogradi i voćnjaci.[

Klima i hidrografija

Reka Lepenica

Reka Lepenica

Klimu Gradca odlikuju relativno hladne zime i topla leta. Najhladniji mesec je januar, a najtopliji jun. Maj i jun su meseci sa najviše padavina, a najmanje ih ima u januaru, februaru i martu. Suma godišnjih padavina iznosi 655 mm.

U Gradcu najčešće duvaju jugozapadni i severozapadni vetrovi, a u periodu januar-mart i jugoistočini (košava). Udari košave su ipak smanjeni zbog zaštite Straževice kao prirodne prepreke.

Selo ne obiluje površinskim vodama. Kroz Gradac u dužini od 2,8 kilometara protiče reka Lepenica. Korito Lepenice je dva puta probijano. Prvi put 1870. godine nakon većih poplava, a drugi put 1966. godine zbog potrebe izgradnje novoprojektovanog puta Batočina – Mrčajevci, kao i zbog zaštite od poplava. Lepenica je pravila štete povremenim izlivanjem. Lepenica je u Kragujevcu 1825. odnela čak i most između kneževa konaka i saborne crkve. Dve poslednje poplave su bile 1986 i 1999. godine kada je reka napustila korito i poplavila delove naselja i industrijske pogone nanevši štetu stanovništvu i privredi. U ataru sela javljaju se i povremeni potoci koji teku sa brda Straževice.[

Praistorija

Jerinino Brdo

Jerinino Brdo

Kod Gradca, u pećini ispod Jerininog brda otkriveno je jedno vrlo značajno paleolitsko i neolitsko nalazište. Iskopavanja su vršena 1952. i 1967. godine. Ekipu koja je vršila iskopavanja 1952. predvodio je prof. dr Branko Gavela sa Filozofskog fakulteta u Beogradu, zatim tu su bili i njegovi asistenti Dragoslav Srejović i Nikola Tasić i direktor muzeja u Kragujevcu Dragoljub Petrović. Sudeći po kostima koje su pronađene, kao i alatkama od kamena, ljudi ovog naselja su bili nomadi i bavili su se lovom na životinje. Blizina reke Lepenice koja je obezbeđivala vodu i mogućnost da čovek ulovi ribu i sama pećina koja je bila sklonište omogućavali su život na ovim prostorima još od najstarijih vremena.[

Utvrđeno je i postojanje naselja koje je bilo deo vinčanske kulture, a dokaz njegovog postojanja brojni su materijalni ostaci kamenog oruđa, oružja i keramike. Na brdu Straževica pronađena je neolitska sekira od zelenog kamena.

Rimsko doba

U rimsko doba ovaj deo se nalazio u sastavu provincije Mezije, koja je smatrana žitnicom Rimskog carstva. Nedaleko od samog naselja prolazio je jedan od krakova rimskog vojnog puta Via militaris koji je išao duž desne obale Morave. Kod antičkog utvrđenja Šavac u Lapovu pronađeni su ostaci puta koji je vodio prema Gradcu gde se nalazilo utvrđenje koje je postojalo sve do VIII veka. Ovo utvrđenje je sagrađeno za vreme Justinijana I na temeljima starog kaštela i služilo je za odbranu od Slovena koji su upadali na teritoriju carstva. Područje čitave današnje batočinske opštine je bilo gusto naseljeno lokalnim romanizovanim stanovništvom. Na lokalitetima Jerininog i Donićkog brda pronađene su zanimljive fibule koje pripadaju kasnoj antičkoj umetnosti. Na Jerininom brdu pronađena je bronzana fibula u vidu stilizovane konjske figure u pokretu, ukrašena koncentričnim krugovima i paralelnim zarescima dužine 4,9 cm i najveće širine 1,9 cm, a potiču iz perioda od V do VIII veka. Na Donićkom brdu je pronađena takođe bronzana fibula na kojoj se nalazi ptica u letu ukrašena plastičnim ornamentima, dužine 3,2 i širine 1,8 cm i koja potiče iz V veka.[

Rimljani su u ove krajeve doneli i novac koji ulazi u široku upotrebu. Srebrni i bronzani rimski novac iz I do IV veka pronalažen je ne samo u Gradcu već u čitavoj Šumadiji. Novac je nalažen prilikom iskopavanja arheoloških nalazišta, ali i prilikom obrade zemlje.[

Mesto na kome se nalazila crkva

Mesto na kome se nalazila crkva

Iznad Pećine u Gradcu, na Jerininom brdu iskopana je sonda na njenom najvišem delu veličine 10×2 metara. Tu je pronađeno dosta posuda raznog porekla, novac iz vremena Justinijana I, oštećeni nož, kosti domaćih i divljih životinja kao i riba. Slična keramika pronađena je i na zapadnom obodu brda gde je iskopana druga sonda veličine 4×5 metara. Treća sonda veličine 10×2 m napravljena je u srednjem delu platoa na Jerininom brdu i tada je otkriven temelj jedne crkve iz ranog srednjeg veka. Dužina crkve je bila 16,75 metara a širina 8,10 metara. Crkva je bila popločana tuglama (cigle), a temelji su bili od lomljenog kamena. Debljina temelja je bila 65 cm. Izvršeno je i probno ispitivanje zidova ulaznog dela tvrđave na jugoistočnom delu brda. Tu je otkriven zid dužine 12,50 metara i debljine 1,60 metara. Temelj tvrđave je bio od lomljenog kamena. Pronađeno je i dosta keramike, pepela životinjskih kostiju, jedan delimično oštećen koštani češalj…[8]

Srednji vek

Oblast Lepenice u kojoj se nalazi i selo Gradac prvi put se pominje u hrisovulji između 1198 i 1199. godine kojom Stefan Nemanja poklanja oblast Lepenicu manastiru Hilandaru. Kasnije Stefan Prvovenčani daruje obe lepenice manastiru Žiča.

Od stvaranja Lepeničke župe pa do propasti srednjovekovne Srbije, župsko središte je najverovatnije Gradac iznad Lepenice. Ovaj grad narod vezuje za despoticu Jerinu. Uzvišenje na kome se nalaze ostaci grada, još uvek se naziva Jerinino brdo. Srednjovekovni grad je bio velikih dimenzija i ovalnog oblika. Grad se sastojao iz dva dela: grad koji se nalazio na Jerininom brdu i trg koji se nalazio u ravnici blizu reke Lepenice. Unutar grada nalazila se sudeći po ostacima temelja crkva dimenzija 14 x 8 metara, pravougaonog oblika sa polukružnom apsidom i što je najintersantnije ulaz je imala sa severne strane, što nije tipično za srpske crkve, te podseća na rano vizantijske građevine.[

Novi vek

Gradac se u prvom turskom popisu 1476. pojavljuje pod imenom Gradić ili Gornji Gradić sa 25 – 30 kuća. I u popisu iz 1523. godine ponovo se pominje Gradac, ali ovog puta kao Donji Gradić.[ Nakon Požarevačkog mira ovi krajevi potpadaju pod vlast Austrije. Prilikom dolaska, austrijanci su zatekli mnoga napuštena mesta među kojima je bio i Gradac.[

Povratak Turaka 1739. godine doneo je osvetu i veće namete, što je stvaralo neraspoloženje u narodu i napokon dovelo do Kočine krajine. U Kočinoj krajini je učestvovalo dosta ljudi iz okoline Batočine, a iz samog Gradca nam je poznato da su bili u Kočinim četama Stojan Sedlarević, Nikola Sretenović i Ivan Pavlović.[

Izbijanjem Prvog srpskog ustanka ustanici su žurili da ovladaju glavnim putevima. Da bi sprečili prodor Turaka sa juga bilo im je bitno da osvoje Batočinu. Ustanici predvođeni Karađorđem uspeli su da oslobode Batočinu 1804. godine. U bici kod Batočine poginulo je 400 Turaka.[ Ovom pobedom oslobođena su sva okolna sela među kojima je bio i Gradac. U bici za Batočinu je učestvovao veliki broj Lepeničana među kojima su svakako bili i Gradčani. Gradčani su učestvovali i u Drugom srpskom ustanku.[ Na prvom popisu nakon završetka Drugog srpskog ustanka 1818, Gradac je imao 12 domaćinstava sa 32 haračke glave.

Gradac je prvi put upisan kao Gradacz u Ridlovu kratu 1810. godine. U Lapievu kratu je upisan 1822. kao Gradatz, zatim u Fridovu 1829. kao Gradacs. U ruskoj i bugarskoj karti se pominje kao Gradacъ i na kraju u Kipertovu 1853. kao Gradatz.

Gračani su učestvovali u srpsko-turskom ratu (1876—1878) u sastavu šumadijskog korpusa. Među 16 poginulih iz Opštine Batočina bio je i Obrad Ilijić iz Gradca. Oni su učestvovali i u Balkanskim ratovima (1912—1913) i Prvom svetskom ratu (1914—1918). Iz ovih ratova se nije vratilo 35 ljudi, a osmoro ih je bilo u zarobljeništvu.[

Prilikom odstupanja naše vojske 1915. došlo je do borbe u Gradcu i okolini. Peta šumadijska divizija branila je pravac Gradac — desna obala Lepenice — Straževica. Srpskoj vojsci išlo je naruku i nadošla Lepenica. Jedinica je razrušila most u selu kao što je to učinjeno i sa ostalim mostovima na Lepenici, ali u jakim trodnevnim borbama neprijateljska vojska potpomognuta snažnom artiljerijom, osposobila je most, prešla preko njega i ovladala Straževicom. Pošto je izgubila važno strategijsko mesto, vojska je nastavila da se povlači ka jugu.[

Gradac je oslobođen nakon Solunskog fronta, 28. oktobra 1918. godine. Slobodu su doneli vojnici 8. pešadijskog puka dunavske divizije I armije.[

Moderno doba

Bombardovanjem Beograda počeo je Drugi svetski rat u Jugoslaviji. Već 11. aprila nemačka vojska zauzela je Kragujevac, a posle 2 dana i Lapovo, pa je tako čitava Šumadija okupirana od strane Nemaca. Područje Šumadije, Pomoravlja i Banata zaposela je 714. nemačka divizija. U samoj Batočini je bila raspoređena jedna manja nemačka jedinica. Jedan deo vojnih obveznika koji nije bio zarobljen u Aprilskom ratu transportovan je u Nemačku. Iz Gradca je deportovano 16 ljudi, a na kraju rata se vratilo 13 ljudi.[

Četvrtog jula 1941. godine na poziv Komunističke partije Jugoslavije izbio je ustanak u Srbiji. Tri dana nakon toga formira se Drugi šumadijski partizanski odred čiji je komandant bio Bogosav Marković. Nedugo zatim, 12. jula formiran je Kragujevački odred čiji je zadatak bio da sprečava saobraćaj na pruzi Lapovo – Kraljevo i na putevima koji su vodili iz Kragujevca prema Lapovu, Jagodini, Kraljevu i Gornjem Milanovcu. Krajem jula je formirana treća četa kragujevačkog odreda koja je formirana od ljudi iz sela Donje Lepenice. Oni su izazivali niz incidenata na pruzi Lapovo – Kraljevo. Jedan od njih bio je sudar vozova kod Gradca kada je poginulo 9, a ranjeno 30 nemačkih vojnika.[

Ova četa je preuzela na sebe zadatak da likvidira Marisava Petrovića, ljotićevskog prvaka. Pokušaj atentata je izveden na železničkoj stanici, na njega je bačena bomba, ali je on ranjen i ostao je živ. Na njega je pokušan još jedan atentat, ali se i on završio bezuspešno. Nakon toga on u septembru beži u Smederevo gde formira V dobrovoljački odred, a on sam je izabran za komandanta tog odreda. Ubrzo napušta Smederevo i sa odredom se stacionira u Kragujevcu.[ Upravo ovaj odred pod zapovedništvom Marisava Petrovića pomagao je Nemcima prilikom izvršavanja Kragujevačkog masakra 21. oktobra 1941.[

Nakon odlaska partizanskih odreda iz Šumadije, počinje jače da se razvija četnički pokret. Tako je između Lapova i Kragujevca organizovana III kragujevačka četnička brigada, a u batočinskim selima pojavljivao se i II bataljon. Četničke trupe koje su na ovom prostoru bile do 1944. sukobljavale su se ljotićevskim i nedićevskim odredima, a takođe su nadzirale teren i likvidirale ubačene partizanske simpatizere.[

U takvim uslovima okupacije živeo je Gradac. Pošto je bio rodno mesto Marisava Petrovića često se nalazio na meti četnika i partizana. Zbog toga je Marisav Petrović na početku 1942. godine obrazovao naoružanu seosku stražu. Stražu su sačinjavali ljudi starijih godišta koji su danju radili na svojim imanjima a noću obezbeđivali selo. Komandant te straže bio je Marisavljev brat, Borisav Petrović. Straža je dva puta morala da se suprostavlja provokativnim napadima na selo od strane četnika, ali bez posledica i žrtava.[

Veći broj Gračana dobrovoljno ili silom bio je u sastavu V doborovoljačkog odreda pod vođstvom Petrovića. Jedinica se početkom septembra povukla na zapad i preko Srema i Slavonije prešla u Austriju, gde se stavila pod kontrolu engleske 8. armije. Engleske vojne vlasti su predale 1. maja 1945 dobrovoljački korpus jedinicama NOV Jugoslavije, tačnije 11. dalmatinskoj diviziji koja je grupu po grupu streljala na Kočevskom Rogu. Ubijeni su bacani u kraške jame, a među njima je bilo i 9 Gračana. Marisav Petrović se spasio bekstvom, a kasnije je živeo u Minhenu, gde je umro 1989. godine. Drugi deo Gračana koji je ostao živ otišao je u Nemačku, Australiju, Kanadu i SAD.[

Početkom oktobra iz pravca Valjeva i Aranđelovca počele su da prodiru jedinice NOVJ. Dvanaestog oktobra počeo je napad na nemačke položaje koji su se nalazili u Lapovu. Pred snažnim naletima jedinica Crvene armije i NOVJ Nemci su bili prinuđeni da se povuku prema Kragujevcu. Tako je 14. oktobra oslobođena Batočina, a nakon dvodnevne borbe u rejonu brda Straževica oslobođen je i Gradac, 16. oktobra 1944. godine.[

Arheološka nalazišta u Gradcu

Praistorijska pećina i srednjovekovni grad proglašeni su kulturnim dobrom od velikog značaja. Na Jerininom brdu evidentirana je paleolitska pećina, ostaci antičkog utvrđenja, ostaci manje crkve sa longitudinalnom osnovnom i polikružnom apsidom. Navedeni lokalitet je delimično istražen i to samo na području crkve, pa je neophodno istraživanje grada.[

Pećina Gradac je iz doba Paleolita i nastala je oko 25.000 godina pre nove ere. Predstavlja jedan od najstarijih lokaliteta u Srbiji i jedno je od prvih mesta praživota u Srbiji. Lokalitet je musterijersko nalazište, nađeni su trougaoni šiljci, izduženi strugači, listoliki deltoidni šiljci, kao i dva ognjišta (vatrišta).

Preuzeto sa http://www.wikiwand.com

Ostavite odgovor

Your email address will not be published.

*