fbpx

Oslobođenje Batočine u Drugom svetskom ratu, 14. oktobra 1944. godine

u Dešavanja u Batočini/Istorija Batočine/Spomenici

Ove godine navršava se 75 godina kako je Batočina, nakon tri i po godine pod okupacijom u Drugom svetskom ratu, oslobođena. Do sada se niko nije bavio ovom temom. Ovo je pokušaj da se uz domaća, nemačka i ruska dokumenta, bar malo rasvetle događaji koji su se zbili.

BORBE ZA OSLOBOĐENJE, OD 9. DO 14. OKTOBRA 1944. GODINE

Jedinice Trećeg ukrajinskog fronta Crvene armije, pod komandom maršala Tolbuhina, osvojile su 8. oktobra 1944. godine Svilajnac, a dan kasnije i most na Velikoj Moravi. Istovremeno, delovi IV moto –mehanizovanog korpusa, pod vođstvom generala Ždanova, kao i delovi 113. streljačke divizije, uspostavili su mostobran između Markovca i Lapova.

Osvajanjem ovih mesta, 9. oktobra onemogućeno je povlačenje nemačkoj armijskoj gupi „E“, putem Beograd – Niš. Zbog toga je od snaga Komande „Miler“, koja je branila istočnu Srbiju, naređeno da se prebaci na prostor oko Kragujevca i formira 34. armijski korpus, čiji je zadatak bio da osigura odstupni pravac Armiji „E“ u dolini Ibra i Zapadne Morave.

Manje nemačke jedinice, koje su se nalazile u Batočini i Lapovu, odmah su se povukle ka Kragujevcu, ali su se ubrzo vratile, kada su dobile informaciju da se radi o slabim izviđačkim delovima sovjetskih jedinica. Uz mnogo veće snage zaposeli su Batočinu i padine brda Straževica.

Istovremeno, počeli su bombardovanje svilajnačkog mosta, ranžirne stanice u Lapovu, kao i same varošice. Sa Morave, prema Straževici, tukle su sovjetske „Kaćuše“. Nemačka grupa „Dauner“ je svim svojim potčinjenim jedinicama naredila odstupanje na liniju odbrane Rogot – Batočina – Gradac –Badnjevac, sa težištem odbrane levo i desno od ovog pravca.

Susret jedinica NOVJ i Crvene armije kod Rače, 11. oktobar 1944. godine

Dva bataljona V udarne brigade NOVJ pojavile su se na liniji Kakaljevac – Gvozdenjak. 12. oktobra, oko 11 časova, počeo je ponovo napad na nemačke položaje. Oko 14 časova Nemci su dobili pojačanje od 400 vojnika sa 6 topova, a u toku dana, stiglo je još 800 ljudi iz pravca Kragujevca.

Jedinice NOVJ uspele su da Nemce potisnu sa položaja Kakaljevca, ali ne i sa položaja Gvozdenjak u ataru Lapova. U izveštaju V srpske udarne brigade navodi se da su Nemci imali 26 mrtvih i oko 40 ranjenih, dok su njihovi gubici, prema izveštaju, bili: 1 mrtav i 4 ranjena borca, od čega je jedan bio teže ranjen. Ipak, ove informacije treba uzeti kritički i sa rezervom. Najverovatnije je da je broj stradalih bio veći.

Danas od 11 časova vodimo sa dva bataljona borbu protiv nemačkih snaga na liniji: Gvozdenjak-Kokoljevac. Borba se nastavlja, sa pojačanim jednim bataljonom, koji je u 17 časova izvršio bočni napad na neprijatelja od pravca Drenjar i Krušar. Jačina neprijatelja, do 14 časova bila je oko 400 Nemaca, posle nekog vremena, neprijatelj je dobio pojačanje od oko 800 Nemaca sa 6 topova i mnogo više bacača, koji su došli od pravca Kragujevca. Naše jedinice uspele su da neprijatelja potisnu sa položaja Kokoljevca, dok još uvek neprijatelj drži Gvozdenjak. S obzirom da smo pojačali naš front još jednim bataljonom, očekujemo da ćemo ovladati i Gvozdenjakom. U dosadašnjoj borbi neprijatelj je imao oko 26 mrtvih i oko 40 ranjenih, dok smo mi imali 1 mrtvog i 4 ranjena (jedan teže). Celu poslugu jednog nemačkog topa smo pomlatili i kada smo trebali da top izvučemo, neprijatelj je skoncentrisao automatska oruđa i tako smo bili u nemogućnosti da ga izvučemo i do sada je ostao na zemljicigg, između naše i neprijateljske vatre.

Komandat-major Novak Perućica, štab V srpske udarne brigade 12. oktobra 1944. godine (Izveštaj prenet u originalu sa svim štamparskim i gramatičkim greškama)

Nemačka komanda Korpusa „Fridrih Vilhelm Miler“ je 13. oktobra 1944. godine izdala naredbu potčinjenim jedinicama za odbranu Morave, koja je glasila:

Borbena grupa Dauner za prvi mah ostaje neposredno pod komandom korpusa, vodi borbu s. od linije Kragujevac – Batočina – Medveđa sa zadatkom da neprijatelja izbaci iz Lapova i da zauzme i drži k. 214 i k. 216. Grupa će se dovođenjem novih snaga pojačati, a krilo će se, verovatno produžiti ka zapadu. Grupa mora sprečiti neprijatelja da sa linije Markovac – Topola prodre na j. u dubinu boka armijskog korpusa. Komandno mesto Batočina.

Komanda Korpusa „Fridrih Vilhelm Miler“

Nemačka grupa „Fišer“ bila je potčinjena 14. SS-puku, zajedno sa grupom „Grot“. Nalazila se na liniji Kragujevac – Batočina – Medveđa, a komandno mesto je bilo u Jagodini. Komanda Korpusa „Miler” insistirala je da se linija prema Moravi brani po svaku cenu, kako bi značajna železnička linija, ka jugu, bila što duže u funkciji.

Kuća Tanasijevića je jedna od mnogih koja je oštećena u borbama, ali koja i danas čuva ožiljke na svojoj fasadi i svedoči o ovim borbama

Izgradnja mosta preko Velike Morave, za prebacivanje teških tenkova i druge ratne tehnike, završena je 13. oktobra. Posle tri dana borbi, jedinice Crvene armije su sa pristiglim pojačanjem, u vidu oklopno-motorizovanih delova, ušle u Batočinu 14. oktobra 1944. godine, nakon povlačenja Nemaca ka Kragujevcu. U bici za Batočinu poginulo je 28 vojnika Crvene armije.

U porti crkve Rođenja presvete Bogorodice u Batočini sahranjeno je 27 sovjetskih vojnika. Poginulo je i desetine civila u obračunu Rusa i Nemaca, dok je veliki broj kuća oštećen.

OSLOBAĐANJE GRADCA

Dva dana kasnije, 16. oktobra 1944. godine, oslobođeno je batočinsko selo Gradac. Selo je bilo poznato kao „Ljotićevsko“, jer je veći broj Gračana, dobrovoljno ili silom, bio u sastavu V doborovoljačkog odreda, pod vođstvom Marisava Petrovića.

Jedinica se, početkom septembra, povukla na zapad u sastavu I srpskog dobrovoljačkog korpusa i preko Srema i Slavonije prešla u Austriju, gde se stavila pod kontrolu engleske 8. vojne armije. Engleske vojne vlasti predale su 1. maja 1945. godine dobrovoljački korpus jedinicama NOV Jugoslavije. Tačnije, 11. dalmatinskoj diviziji, koja je grupu po grupu streljala na Kočevskom rogu.

Ubijene su bacali u kraške jame. Među njima je bilo i 9 meštana iz Gradca. Marisav Petrović se spasio bekstvom. Kasnije je živeo u Minhenu, gde je i umro 1974. godine. Drugi deo Gračana, koji je ostao živ, otišao je u Nemačku, Australiju, Kanadu i SAD, dok se samo se njih četvoro vratilo kući.

DALJE OSLOBAĐANJE SRBIJE

Nakon oslobođenja Batočine, jedinice NOVJ i Crvene armije krenule su u oslobađanje Kragujevca i Beograda. U direktivi Vrhovne komande br. 220241, koja se danas čuva u Arhivu u Moskvi, od 15. oktobra 1944. godine, pisalo je:

Vrhovna komanda naređuje da, nakon zauzimanja Beograda vojske fronta, treba da se učvrste na području Beograda, Batočine, Paraćina, Knjaževca, a dalje kroz Jugoslaviju da ne idu. 4. gardijski mehanizovani korpus treba da ostane na području Beograda. O izvršenju naredbe podneti raport.

Tekst upućen komandantu vojske Trećeg ukrajinskog fronta o zaustavljanju ofanzive nakon zauzimanja Beograda. Direktivu izdali Staljin i Antonov.

Posle šest dana velikih borbi, oslobođen je Kragujevac. Oslobođenje se dogodilo na isti dan kada su nemački vojnici, tri godine ranije, streljali 3000 građana ovog grada i okoline. Istog dana, nakon šest dana borbi, oslobođen je i Beograd. Posle oslobađanja prestonice, jugoslovenske jedinice su, umesto Sovjeta, preuzele ključnu ulogu u oslobađanju ostatka države.

USPOSTAVLJANJE NOVE VLASTI

Oslobođenjem Batočine, veliki broj sovjetskih vojnika našao se na teritoriji ove opštine. Za njihovu ishranu bila je zadužena opština, koja je uzimala hranu od lokalnog stanovništva, nadoknađujući im istu u novcu. Pored ruske vojske, na teret opštine izdržavane su i jedinice NOVJ.

Ceo oktobar prošao je u izdržavanju ovih trupa na teret opštinske kase u Batočini, o čemu svedoči niz dokumenata, koji se danas čuvaju u Istorijskom arhivu Šumadije.

Spomenik vojnicima Crvene armije u porti crkve u Batočini

Krajem oktobra borbe su se udaljile prema Čačku i Beogradu. U ovim krajevima zavladao je mir. Proradio je železnički saobraćaj. Po uspostavljanju vlasti, komunisti su formirali narodnooslobodilačke odbore. Izvršena je mobilizacija mladih momaka, određenih za popunjavanje i formiranje novih jedinica Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, koji će, kasnije, učestvovati u Sremskom frontu, jednom od najveći stradališta srpskog naroda.

Krajem 1944. i početkom 1945. godine, sprovedene su dve vojne mobilizacije u oslobođenoj Srbiji. Sa mladim borcima održavani su kursevi, vojne obuke, a potom su upućivani u borbene jedinice, iako nedovoljno spremni da se bore sa mnogo obučenijim neprijateljem na Sremskom frontu.

PODIZANJE KOSTURNICE U JAGODINI I PREMEŠAJ POSMRTNIH OSTATAKA IZ BATOČINE

Rešenjem Sekretarijata za socijalnu politiku i komunalna pitanja Saveznog izvršnog veća, 20. septembra 1961. godine formirana je komisija za podizanje kosturnice i uređenja groblja boraca Crvene armije u Svetozarevu (Jagodina). Kosturnicu je projektovao beogradski arhitekta N. Mišović.

Spomen-kosturnica vojnicima Crvene armije u Jagodini

Tokom četiri meseca vršena je ekshumacija posmrtnih ostataka crvenoarmejaca, palih u borbama oktobra i novembra 1944. godine. U 222 velika i 56 malih limenih sanduka prikupljeni su posmrtni ostaci 1171 pripadnika Crvene armije, palih u borbama za oslobođenje Srbije 1944. godine. Spomen-kosturnica svečano je otkrivena 15. jula 1962. godine.

U Batočini je 15. maja 1962. godine ekshumirano 27 boraca Crvene armije, koji su bili sahranjeni u porti crkve. Dan kasnije, u Žirovnici je pored puta, u blizini mesne kancelarije, ekshumirano 13 boraca, a u porti crkve u Brzanu, njh 12, od čega je jedan bio niži oficir.

Koliku su žrtvu podneli vojnici sovjetske Crvene armije, govori i podatak da je u Lapovu sahranjeno 29 boraca, koji danas zajedno sa ostalim vojnicima počivaju u Jagodini. U Kragujevačkom srezu poginulo je 329 vojnika, ukupno.

SLUČAJ KOVANOVIĆ

Živomir Živa Kovanović rođen 1928. godine bio je gimnazijalac iz Batočine, odličan učenik. Tokom Drugog svetskog rata, kuću Kovanovića konfiskovali su okupatori. U nju se uselio nemački komandant za Batočinu, zajedno sa ađutantom. Međutim, nepoznata mu je bila činjenica da je, tokom celog tog perioda, delio dvorište sa skrivenim Jevrejkama. Naime, Kovanovići su u svom domu skrivali dvadesetogodišnju Klarisu Levi i Ružu Lehtner.

Živa Kovanović (1928 – 1945)

Nakon oslobođenja, nove komunističke vlasti optužile su Živu Kovanovića da je kolaboracionista. Prilikom napada vojnika Crvene armije na Batočinu, optužen je da je Nemcima dojavio netačan broj vojnika Crvene armije. Zapravo, da broj nije toliko veliki kao što su Nemci u prvi mah mislili, te su se oni vratili na svoje položaje sa kojih su se povukli ka Kragujevcu.

Imao je nepunih šesnaest godina kada je optužen za kolaboraciju u ratu. Njegova majka je od Moše Pijade, inače Jevrejina, zatražila pomilovanje, jer je porodica, zbog hrabrosti i skrivanja Jevrejki, dobila odlikovanja. Pijade je pomilovao Živu, ali prekasno.

Dečak je streljan, 10. marta 1945. godine. U dokumentu, kao razlog streljanja navedeno je: “Narodni neprijatelj – lice označeno kao protivnik komunističke vlasti”. Posle mnogo godina, Živa je 2008. godine rehabilitovan. Time je bar malo ublažena nepravda, koja je učinjena ovom mladom čoveku, jednom od najboljih đaka tadašnje kragujevačke gimnazije.

Marko Stanojević, istoričar.

Ostavite odgovor

Your email address will not be published.

*

Najnovije u Dešavanja u Batočini

Aladin i čarobna lampa

KC “Dositej Obradović” poziva mališane na pozorišnu predstavu “Aladin i čarobna lampa”

Humanitarni koncert

Poštovani Batočinci, Imamo zajedničku misiju! Podelimo, pomozimo, budimo ljudi!Zajedničkim snagama pomozimo našoj
Idi na Vrh